Giannis Kafatos

Δεν ξέρω αν έχει νόημα να μιλήσει κανείς για μια ιδιαίτερη «γλώσσα της κονσομασιόν», ωστόσο, η αποτύπωση και ερμηνεία γλωσσικών εκφράσεων παραπέμπει ενδεικτικά στην αποτύπωση αντιλήψεων, πρακτικών και συναισθημάτων που διαπλέκονται με ζητήματα έμφυλων σχέσεων και σεξουαλικότητας, αλλά και με τη συγκρότηση λόγων για την επιθυμία. Η γλώσσα εδώ γίνεται αντιληπτή ως μια κοινωνικά επηρεασμένη «λεκτική χειρονομία», «μια από τις πολλές δυνατές χρήσεις [ή γλώσσες] του σώματός μας», είναι μόνο μία από τις πολλές, διαφορετικές «εμπειρίες» που ζούμε συνεχώς μέσα στον μη γραμμικό χρόνο. (Παπαγαρουφάλη, 2002).
 Στην ανακοίνωση αυτή, θα επιχειρήσω να διερευνήσω τον ενδεικτικό χαρακτήρα των γλωσσικών εκφράσεων στο πλαίσιο της πρακτικής της κονσομασιόν, δηλαδή, την έμμεση και  διαμεσολαβημένη  σχέση του λόγου που παράγουν οι ομιλητές με την ‘κονσομασιόν’ ως του συμφραζομένου όπου οι γλωσσικές εκφράσεις  αποκτούν σημασία,  και να δείξω την έμφυλη και σεξουαλική συγκρότηση της ίδιας της πρακτικής της κονσομασιόν..

Επιπλέον, η γλωσσική κωδικοποίηση της επιθυμίας, αλλά και η γλωσσική επιτέλεση της ερωτικής επικοινωνίας διαπλέκεται με κοινωνικά τοποθετημένες ‘αρσενικότητες’ και ‘θηλυκότητες’. Η κατά κονσομασιόν υλο-ποίηση  της ‘θηλυκότητας’ και της ‘αρσενικότητας’ απομιμούνται το «κανονιστικό ιδανικό του φύλου» καθώς και «τη φυσικοποιημένη εξιδανίκευση της ετεροφυλοφιλίας» (Butler 1991).

Η λεκτική επικοινωνία στην κονσομασιόν μπορεί να ιδωθεί ως επαναλαμβανόμενη κοινωνική τελετουργία όπου επιβεβαιώνονται τα κανονιστικά πρότυπα αλλά ταυτόχρονα εκτίθεται η «καταστατική αστάθεια της ετερο-φυλοφιλίας». Έτσι, μέσα από την αποτύπωση διαλόγων μεταξύ ανδρών και γυναικών στο μπαρ, θα προσπαθήσω να δείξω ότι στην αποθέωση της κανονιστικής ετεροφυλοφιλίας (άνδρες που επιθυμούν και γυναίκες που είναι αντικείμενα της επιθυμίας) υπάρχουν ρωγμές αλλά και ανατροπές που αναδεικνύουν αυτό που η Butler (1991) ονομάζει «καταστατική αστάθεια» του ετερο-κανονικού μοντέλου (πχ γυναίκες με επιθετική- ενεργητική  «αρρενωπή» σεξουαλικότητα που απειλούν τους άνδρες, και άνδρες με παθητική συμπεριφορά).

Τον καιρό που έκανα την έρευνα κυκλοφορούσε μεταξύ των φίλων μου μία ανεκδοτολογική περιγραφή του πεδίου: η φυλή του «μπούρου μπούρου»…
Το Μπούρου- μπούρου, ή αλλιώς μπρίρι –μπίρι ή ακόμα, ντούρου- ντούρου αποτελούν ιθαγενείς και εννοιολογικές κατηγορίες που προκύπτουν μέσα από  ονοματοποιητικές  πρακτικές, και στο πλαίσιο της κονσομασιόν, έρχονται να περιγράψουν τη βασική πρακτική της διασκέδασης και της συναναστροφής στο μπαρ.

Την πρώτη νύχτα στο μπαρ,  όπου ξεκίνησα την έρευνα εργαζόμενη ως ‘κονσοματρίς’, μου υπέδειξαν να πάω σε πελάτη και ρώτησα “Τι να κάνω” η απάντηση ήταν “πιάσε του την κουβέντα και κάνε τον να σε κεράσει”.
Όταν αργότερα ρώτησα τι θα έπρεπε να λέω με τους πελάτες μου είπαν  τα εξης: “λες ό,τι σου ρχεται. Συμφωνείς με ό,τι λένε. Συνεχίζεις την κουβέντα τους αν ξέρεις για το θέμα που μιλάνε, πολιτική πχ. Αν δεν ξέρεις, φέρνεις την κουβέντα εκεί που θέλεις, συνήθως στα ερωτικά. Μη σκέφτεσαι για  αυτούς, μην κουράζεις το μυαλό σου, να σκέφτεσαι για τον εαυτό σου και γι αυτούς που αγαπάς” και συνέχισε “εδώ πρέπει να είμαστε ευχάριστες. Εδώ είναι μπαρ, φώτα, ποτά. Έρχεται ο άλλος κουρασμένος, με προβλήματα στη δουλειά, με τη γυναίκα του…”
Μια άλλη γυναίκα έσπευσε να συμπληρώσει  “λες ό,τι σου κατέβει στο κεφάλι, αρκεί να μιλάς”… “δεν είναι δα και τόσο δύσκολο να κοροϊδέψεις 5 βλαμμένους”. Τις επόμενες μέρες όποτε αναφερόντουσαν οι γυναίκες στους πελάτες τους αποκαλούσαν  ‘βλαμμένους’, ‘ανώμαλους’  “στους 10 οι 3 να είναι νορμάλ”…

Η αναζήτηση πληρωμένης ερωτικής συντροφιάς καθιστά αυτόματα τους πελάτες ‘ανώμαλους’ και ‘βλαμμένους’. Όπως έχει δείξει η Gayle Rubin, ακολουθώντας το Φουκώ,  στη σεξουαλική διαστρωμάτωση:
όσο οι σεξουαλικές συμπεριφορές κι ενασχολήσεις κατεβαίνουν την ιεραρχική διαβάθμιση, τα άτομα που εμπλέκονται υπόκεινται στο τεκμήριο ψυχικής ασθένειας, δυσφήμισης, εγκληματικότητας, περιορισμένης κοινωνικής και φυσικής κινητικότητας, απώλειας θεσμικής υποστήριξης, και οικονομικές κυρώσεις. ([1984] 2006:420)
Σύμφωνα με κυρίαρχο ετεροκανονικό σύστημα, η σεξουαλικότητα που είναι ‘σωστή’, ‘κανονική’ και ‘φυσιολογική’ πρέπει να είναι  ετεροφυλόφιλη, συζυγική, μονογαμική, αναπαραγωγική και μη εμπορευματοποιημένη. Οποιαδήποτε σεξουαλικότητα παραβιάζει αυτούς τους κανόνες είναι ‘κακή’, ‘ανώμαλη’, ‘αφύσικη’. Σε αυτό το πλαίσιο οι καταναλωτές της κονσομασιόν περιγράφονται ως ‘ανώμαλοι και βλαμμένοι’, με ένα λεξιλόγιο και ύφος υποτίμησης και δυσφήμησης. Για να αναζητούν την πληρωμένη ερωτική συντροφιά υπολείπονται σε κάτι- που είτε αφορά στην εξωτερική εμφάνιση ή στη ψυχο- διανοητική τους κατάσταση.
Σας θυμίζω ότι στο δημόσιο λόγο η πορνεία αναφέρεται συχνά ως το «αναγκαίο κακό» διότι παρέχει σεξουαλικές υπηρεσίες σε άνδρες με ψυχολογικά, διανοητικά ή σωματικά προβλήματα, ενώ απορροφά τη βία και την ένταση –που θα στρεφόταν ενάντια σε μη-πόρνες γυναίκες- ανδρών που δε μπορούν αλλιώς να εκτονώσουν τη σεξουαλική τους ορμή…

Η εμβληματικότητα του σεξουαλικού ανδρισμού εστιάζεται κυρίως στην εννοιολόγηση της ερωτικής επιθυμίας ως γνωρίσματος των ανδρών, δηλαδή ως έμφυλης διαφοράς με σωματικές κι ανατομικές διαστάσεις. Η ερωτική επιθυμία, όπως έχει καταδείξει συστηματικά ο Κ. Γιαννακόπουλος (1995, 1996, 1998, 2001) περιγράφεται ως ένστικτο, που εδράζεται στο κάτω μέρος του σώματος, και σωματοποιείται ως φυσιολογική βιολογική λειτουργία (στύση).  Ο άνδρας καλείται από νεαρή ηλικία να επιβεβαιώνει και να δημοσιοποιεί τον ανδρισμό του μέσα από σεξουαλικές σχέσεις με γυναίκες. Εξάλλου, η δύναμη της σεξουαλικής ανάγκης των ανδρών θεωρείται τόσο μεγάλη, που υποχρεούνται να την ικανοποιήσουν με οποιονδήποτε –πολιτισμικά και κοινωνικά δυνατό– τρόπο. Επιπλέον, θεωρείται ότι οι άνδρες από τη «φύση» τους είναι φορείς της σεξουαλικής επιθυμίας και οι γυναίκες τα αντικείμενα αυτής της επιθυμίας. Ο Γιαννακόπουλος μάλιστα (1995, 2001) υποστηρίζει ότι στην ελληνική σεξουαλική κουλτούρα η εννοιολόγηση της σεξουαλικής συμπεριφοράς συνδέεται με τη συγκρότηση μιας έμφυλης ταυτότητας ή, με άλλα λόγια, η υιοθέτηση μιας σεξουαλικής συμπεριφοράς δεν οδηγεί στη συγκρότηση μιας σεξουαλικής αλλά μιας έμφυλης ταυτότητας. 

Το φαινόμενο της ‘κονσομασιόν’ αποτελεί μία από τις πιθανότητες συγκρότησης κι επιτέλεσης της ετεροφυλόφιλης ερωτικής επιθυμίας αλλά και της έμφυλης υποκειμενικότητας.   Οι παραπάνω αντιλήψεις, ότι δηλαδή οι άνδρες από τη «φύση» τους έχουν κι αποδεικνύουν διαρκώς την ερωτική επιθυμία, θα έλεγα ότι σε μεγάλο αν όχι σε απόλυτο βαθμό, αναπαριστάνονται στην «κονσομασιόν», όπου οι άνδρες/φορείς της επιθυμίας την επιτελούν πληρώνοντας/κερνώντας γυναίκες/αντικείμενα της επιθυμίας.
Στην κονσομασιόν, αυτό το σύστημα αντιλήψεων για την εμφυλότητα και την επιθυμία, αφενός κεφαλαιοποιείται, και  νομιμοποιεί απόλυτα την πρακτική της εγχρήματης ερωτικής συναναστροφής, αλλά από την άλλη μεριά, διακωμωδεί τον ανδρισμό που απορρέει από αυτές τις αντιλήψεις.
 Η ΜcIntosh  (1968) έχει υποστηρίξει ότι  «Άνδρες που δεν νιώθουν την επιθυμία για το σεξ καθαυτό […] είναι περιφρονητέοι». Αντιστρέφοντας το σκεπτικό, έλεγε χαρακτηριστικά ένας άνδρας αφεντικό: «κάβλα είναι η αντίδραση του άντρα στο άγγιγμα μιας γυναίκας… έτσι είναι από τη φύση τους, μαλάκες…»
Η επιτηδειότητα της ‘κονσομασιόν’ έγκειται στην εξάντληση όλων αυτών των αντιλήψεων στην πράξη, και μεγιστοποίηση του κέρδους (κερασμένα ποτά) μέσα από την ταυτοποίηση του υποκειμένου με την υποτιθέμενη αισθητηριακή- βιολογο-ανατομική αντίδραση. Έτσι εκτός από ανώμαλοι και βλαμμένοι, οι άνδρες υπό την επήρεια του γυναικείου αγγίγματος (λεκτικές χειρονομίες), είναι  απολύτως αδύναμοι 
Εκφράσεις όπως τραχανάς, μπαγλαμάς, τυρί, κεφτές (με πόδια) περιγράφουν τον άνδρα- κορόϊδο, τον άνδρα –θύμα, υποταγμένο στη φύση του αλλά και τις γυναίκες- πρόκληση. Κυρίως παραπέμπουν στην άνθηση των μπαρ στην επαρχία στη δεκαετία του 80 και του 90, όπου οι άνδρες απομονωμένοι στην επαρχία και δεσμευμένοι από τις περιορισμένες δυνατότητας ερωτικής και σεξουαλικής συναναστροφής, αποσβολώθηκαν από την παρουσία εκατοντάδων γυναικών, ξένων, ερωτικοποιημένων και διαθέσιμων και κατέθεσαν τις  περιουσίες τους, τις επιδοτήσεις και τα δάνεια στα πόδια τους… «Έπρεπε να ’βλεπες τους βλάχους με τα τρακτέρ να μαζεύονται και να περιμένουν απέξω να ανοίξει το μαγαζί, σα διαδήλωση».
Από τη μεριά τους, οι γυναίκες της ‘κονσομασιόν’, επιτελούν στο μπαρ μια διττή και αμφίσημη θηλυκότητα, η οποία μέσα από εμπρόθετους μηχανισμούς  ελέγχου  και μετασχηματισμών του σώματος κινείται σε μία οριακότητα: ανάμεσα στην αρχετυπική εικόνα της δαιμόνιας Εύας/ πουτάνας και της συναισθηματικής, υποχωρητικής, γυναίκας που φροντίζει, περιποιείται και υποτάσσεται στις επιθυμίες του άνδρα.
Ο υπερτονισμός της θηλυκότητας, με τη μετωνυμική χρήση αντικειμένων (ψηλά τακούνια, μίνι φούστες, βαθιά ντεκολτέ, μακιγιάζ) και τη συμβολική επανεγγραφή μιας σεξουαλικοποιημένης προκλητικής σωματικότητας, εκείνες οι  υπερβολικές καρικατούρες που η κοινωνία λέει ότι σημαίνουν  να είσαι γυναίκα (McNeal, 1999), συγκροτεί μία υπερβολική απομίμηση μιας φυσικοποιημένης ταυτότητας και υπερφωτίζει τις επιτελεστικές όψεις του κοινωνικού φύλου.
Από την άλλη το καθεστώς της –επιτηδευμένης- διαθεσιμότητας προς τους άνδρες, η ψυχολογική εκτίμηση της διάθεσης του πελάτη και προσαρμογή της γυναίκας σε αυτή, η κολακεία και η φροντίδα- ντάντεμα, σκιαγραφούν μία αφοσιωμένη και υποταγμένη θηλυκότητα ή με τα λόγια ενός πελάτη:
    «Το αίσθημα που είχα την πρώτη φορά που πήγα σε τέτοιο μπαρ και κέρασα γυναίκα ήταν ότι βρέθηκα ξαφνικά απέναντι σε μια γυναίκα που συμπεριφερόταν σαν να ήταν η γκόμενά μου. Φαινόταν να έχει προσωπικό ενδιαφέρον για μένα, ήταν ζεστή και τρυφερή, και ήταν ανοιχτά σεξουαλική μαζί μου».
     
Γυναίκες που η εμφάνισή τους στο μπαρ ‘παρέκλινε’ του γενικού κανόνα αποτελούσαν την επιτομή μιας αρρενωπής θηλυκότητας και αποκαλούνταν με αρσενικοποιημένα τα ονόματά τους (Λάμπρος για τη Λαμπρινή,  Μήτσος για τη  Δήμητρα, κλπ).  Ωστόσο, πολλές γυναίκες υιοθετούν ανδρικά ονόματα για να αυτοαπακαλούνται πχ η Κατερίνα- Θανάσης, η Παναγιώτα- Παναής, προκειμένου να μιλήσουν για έναν εαυτό αυτόνομο, κινητικό, με δεξιότητες που υπερβαίνουν τις παραδοσιακές γυναικείες- όπως η ξέφρενη οδήγηση μηχανής μεγάλου κυβισμού και κόντρες στη λεωφόρο Βουλιαγμένης, ή βαριές δουλειές και μαστορέματα- αλλά κυρίως το μεγάλωμα παιδιών χωρίς πατέρα, η αποκλειστική ευθύνη του νοικοκυριού και αναμφίβολα μια αίσθηση αυτοπροσδιορισμού και προσωπικής επιθυμίας που δε λογοδοτεί ποτέ και σε κανέναν. Εδώ σημειώνω χαρακτηριστικά, ότι η διαδεδομένη –και σε γυναίκες- έκφραση «στ’ αρχίδια μου» (δε με νοιάζει) δεν υιοθετείται από τις γυναίκες αυτές που χρησιμοποιούν το αντίστοιχο δικό τους σωματικό κιτάπι για να ‘γράψουν’ ό,τι/ όποιον δεν τις νοιάζει, «στο μουνί» ή «στη μουνάρα» ή «στην αρχοντομουνάρα τους»…
Το μοτίβο που κυριαρχεί στο μπούρου μπούρου  στο μπαρ είναι η διαρκής άμεση ή υπαινισσόμενη αναφορά στο σεξ. Άνδρες και γυναίκες χρησιμοποιούν συστηματικά λέξεις με σεξουαλικό περιεχόμενο και αναφέρονται απροκάλυπτα στη σεξουαλική πράξη, στα γεννητικά όργανα, στη σεξουαλική επιθυμία.
Ο υπερτονισμός της σεξουαλικότητας μέσω λεκτικών/ σωματικών πράξεων θεωρείται συστατικό στοιχείο της παρέας στο μπαρ και αποτελεί το μέσο επίτευξης της ‘καβλάντας’. Η ‘καβλάντα’, και τα ρήμα ‘καβλαντίζω’, κωδικοποιούν τον τύπο της ερωτικοποιημένης συντροφιάς κι αναφέρονται σε μία ανδρική σεξουαλικοποιημένη διασκέδαση,  συνδέονται με την κάβλα, κι αποτελούν λόγους για το σεξ, που δεν είναι πάντα εύκολο να ρηματοποιηθούν ειδικά έξω από το πλαίσιο της ανδρικής ομοκοινωνικότητας. Επιπλέον, όπως  λέει Rubin
Είναι διαφορετικό πράγμα η δημιουργία σεξουαλικών λόγων με τη μορφή της ψυχανάλυσης ή στο πλαίσιο μιας ηθικής σταυροφορίας, από το να αναπαριστούμε  γραφικά σεξουαλικές πράξεις ή γεννητικά όργανα. Το πρώτο είναι κοινωνικά επιτρεπτό με έναν τρόπο που καθιστά το δεύτερο απαράδεκτο.  ([1984] 2006: 435)
Ο σεξουαλικός λόγος που είναι εξαναγκασμένος στη σιωπή, τον ευφημισμό και την εμμεσότητα, στο  μπαρ βρίσκει τους τρόπους και τα μέσα επιτέλεσης, διακωμωδώντας και παρωδώντας κυρίως την αμηχανία ή τη μη πρόσβαση των γυναικών σε αυτούς. Έτσι, πολύ συχνά, οι γυναίκες μιλούν σεξουαλικούς λόγους σαν άνδρες. Παραθέτω το ακόλουθο περιστατικό
Κάποιο βράδυ σε ένα μπαρ στην Αθήνα, η ‘αφεντικίνα’ τσακώνεται με έναν πελάτη, ο οποίος μεθυσμένος αρνούνταν να πληρώσει ένα ποτό που είχε κεράσει. Ξαφνικά η ‘αφεντικίνα’ ορμάει από πίσω του, τον πιάνει από τη μέση και του λέει: «Ξέρω τι θες για να στρώσεις, πούτσο θες, θες να βάλω έναν πλαστικό και να σε γαμάω από τον κώλο», συνοδεύοντας τα λόγια της με μίμηση της σεξουαλικής πράξης. Αίφνης, ο πελάτης άρχισε να γελάει, η ‘αφεντικίνα’ συνέχισε στο ίδιο μοτίβο, «Θα σε ξεκωλιάσω, θα σε γαμήσω», και αυτός κέρασε τόσο την ίδια όσο και την άλλη γυναίκα το ποτό της οποίας είχε προηγουμένως αμφισβητήσει. «Μα τι μαζόχας είναι αυτός, τέτοια θέλει να του λέω, για να ηρεμεί», είπε η ‘αφεντικίνα’, απευθυνόμενη στον υπόλοιπο κόσμο που παρακολουθούσε.
 
Το γεγονός ότι αυτά τα λόγια τα λέει γυναίκα όχι μόνο εξαλείφουν την αρνητική χροιά της απειλής και της προσβολής –που θα είχαν στο στόμα ενός άνδρα, ειδικά στο πλαίσιο μιας αντιπαράθεσης–, αλλά κάνουν τη σκηνή καρναβαλική, με την έννοια της πλήρους αντιστροφής. Η προηγούμενη ένταση εξαφανίστηκε και ο πελάτης, ξεκαρδισμένος στα γέλια, όχι μόνο δεν αμφισβητεί την οφειλή του αλλά σπεύδει να την επιβεβαιώσει κερνώντας επιπλέον ποτά.
Από την ‘καβλάντα’ απορρέει  μία απροσδιόριστη σεξουαλική επιθυμία. Η επιθυμία αυτή, αν και αποτελεί μέρος της ευχαρίστησης των ανδρών στο μπαρ και ζητούμενο της διασκέδασής τους, δεν οδηγείται σε ικανοποίηση μέσω της σεξουαλικής συνεύρεσης. Ωστόσο, η φαντασίωση της πιθανότητας της σεξουαλικής συνεύρεσης και της διαπροσωπικής οικειότητας καλλιεργείται συστηματικά αλλά αναβάλλεται επ’ αόριστον . 
Βασικός μηχανισμός αναβολής αλλά όχι ματαίωσης της πιθανότητας συνεύρεσης είναι το ‘ποίημα’ ή το ‘παραμύθι’, δηλαδή  ένας προκατασκευασμένος κι επαναλαμβανόμενος λόγος ή, ένα στυλ έτοιμων κατασκευασμένων αφηγήσεων –όπως  το ποίημα που έμαθες στο δημοτικό και το λες απέξω σε ακροατήριο- ,
“το παραμύθι που θα πεις στον άλλον  για να τον βάλεις στο λούκι να σε κερνάει”.
‘κονσομασιόν’ είναι “τα λόγια και τα έργα ώστε να καθηλώσεις αυτόν που είναι εκεί για όση περισσότερη ώρα μπορείς για να πάρεις όσα περισσότερα ποτά , άρα λεφτά μπορείς. Εκείνη την ώρα βλέπεις τον πελάτη σα μηχάνημα αυτόματης ανάληψης της Τράπεζας κι εσύ ψάχνεις τον κωδικό να πατήσεις ώστε τα λεφτά από τη δική του τσέπη να μπουν στη δική σου”.